.
دارویی برای درمان کرم نواری، در آزمایش روی موش‌ها اندومتریوز را کاهش داد!
یک داروی قدیمی که سال‌ها برای درمان عفونت کرم‌های نواری استفاده شده است، اکنون به‌عنوان یک گزینه احتمالی برای درمان اندومتریوز مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است.
دانشمندان دانشگاه ایالتی واشنگتن و همکارانشان از داروی نیکلوزاماید (Niclosamide) استفاده کردند؛ دارویی ضدانگلی که پیش‌تر نیز در مطالعات آزمایشگاهی و حیوانی، توانایی آن در کاهش رشد ضایعات اندومتریوز بررسی شده بود.
مشکل این بود که نیکلوزاماید حلالیت بسیار پایینی در آب دارد و رساندن مقدار کافی از آن به محل بیماری دشوار است. پژوهشگران برای حل این مشکل، دارو را به یک سامانه نانویی موسوم به دندریمر متصل کردند.
این دندریمر با کمک اسیدفولیک طوری طراحی شده بود که بتواند سلول‌های ایمنی خاصی به نام ماکروفاژهای دارای گیرنده FRβ را هدف قرار دهد؛ سلول‌هایی که در ایجاد و پیشرفت ضایعات اندومتریوز نقش دارند.
در آزمایش روی مدل موشی اندومتریوز، یک تزریق از این ترکیب نانویی باعث کاهش تعداد و حجم ضایعات و همچنین کاهش حساسیت به درد شد. در این مطالعه، اثر درمان دو هفته پس از تزریق نیز مشاهده شد.
این روش علاوه بر هدف‌گیری سلول‌های مرتبط با بیماری، یک مزیت دیگر هم دارد: نیکلوزاماید را به شکل کنترل‌شده‌تری درون سلول‌ها آزاد می‌کند و می‌تواند مشکل حلالیت پایین دارو را برطرف کند.
اما یک نکته بسیار مهم وجود دارد: این هنوز درمان اثبات‌شده اندومتریوز برای انسان نیست. نتایج فعلاً از یک مدل حیوانی به دست آمده‌اند و پژوهشگران برای بررسی ایمنی و اثربخشی این روش در انسان، به مطالعات و کارآزمایی‌های بالینی نیاز دارند. حتی ایده تزریق ماهانه که درباره آن صحبت شده، فعلاً یک هدف آینده است، نه درمانی که اکنون برای بیماران در دسترس باشد.
با این حال، هدف‌گیری مستقیم ماکروفاژهای مرتبط با اندومتریوز می‌تواند مسیر تازه‌ای برای توسعه درمان‌های غیرهورمونی و هدفمند این بیماری ایجاد کند.
آندومتریوز وضعیتی است که در آن بافت مشابه پوشش داخلی رحم در خارج از رحم رشد می‌کند و دردهای مزمن لگنی، قاعدگی های شدید، اختلالات گوارشی و حتی ناباروری ایجاد می‌کند، بسیاری از زنان این علائم را طبیعی می‌دانند و درمانی برای آن انجام نمی‌دهند، در حالی که تشخیص به موقع از پیشرفت بیماری جلوگیری می‌کند، اما آندومتریوز دقیقا چگونه شکل می‌گیرد؟ آیا هر درد قاعدگی نشانه آن است؟ و چه روش هایی برای کنترل و بهبود علائم وجود دارد؟
آندومتریوز چیست؟
اندومتر بافت طبیعی پوشاننده حفره رحم است و این بافت به صورت طبیعی در داخل حفره رحم وجود دارد و به صورت سیکلیک و ماهیانه دچار تغییرات قاعدگی می شود، تا زمانی که اندومتر در داخل حفره رحم قرار دارد همه چیز طبیعی است اما مشکل زمانی ایجاد می شود که این بافت به قسمت های دیگر بدن مانند داخل لگن سرک می کشد و به طور نابه جا در این بخش قرار می گیرد، این بافت ها در داخل لگن دچار التهاب، خونریزی و چسبندگی داخل لگن شده و همچنین موجب به وجود آمدن کیست های شکلاتی به طور مکرر در تخمدان می شوند.
با التهاب و کششی که روی اعصاب و بافت ها وارد می شود موجب ایجاد درد لگنی مزمن در خانم ها می‌شود و معمولا این دردها با شدت زیادی در خانم ها و دختران جوان بروز می کند و در سنین باروری نیز موجب بروز مشکلات ناباروری می‌شود، اما این بدان معنا نیست که هر شخصی که به آندومتریوز مبتلا است قطعا با مشکل ناباروری روبه رو می شود، حدود ۲۰ تا ۴۰ درصد افرادی که اندومتریوز دارند، مبتلا به کیست شکلاتی هستند.
میزان شیوع آندومتریوز در خانم ها
آندومتریوز در سال های اخیر با بالا رفتن سن ازدواج در بین خانم ها شیوع بیشتری پیدا کرده است و شیوع سالانه ابتلا به بیماری اندومتریوز، حدود ۱.۶ مورد در ۱۰۰۰ خانم بین ۱۵ تا ۴۹ سال ذکر شده است، البته در خانم هایی که نازایی دارند، شیوع اندومتریوز بالاتر است، ۴۰ تا ۵۰ درصد خانم هایی که از درد مزمن لگنی رنج می برند به آندومتریوز مبتلا هستند و همچنین از هر ۱۰ خانم نابارور حداقل ۲ و حداکثر ۵ نفر مبتلا به آندومتریوز هستند.
علل ابتلا به آندومتریوز
اگر چه پاتولوژی اندومتریوز هنوز هم نامشخص و ناشناخته است اما برخی از نظریه ها در مورد دلیل ایجاد آن مطرح شده است:
قاعدگی معکوس
در برخی زنان، خون قاعدگی به جای خارج شدن از بدن، از طریق لوله های فالوپ به حفره لگن بازمی‌گردد و این خون حاوی سلول های اندومتر است که در لگن یا سایر اندام ها می‌چسبند و رشد میکنند و این سلول‌ها همانند بافت داخل رحم واکنش هورمونی نشان می‌دهند و با هر چرخه قاعدگی التهاب، درد و تشکیل چسبندگی ایجاد میکنند که یکی از اصلی ترین نظریه های علت آندومتریوز محسوب می‌شود.
عوامل ژنتیکی
اگر یکی از اعضای خانواده مانند مادر یا خواهر مبتلا به آندومتریوز باشد، احتمال ابتلای دیگر اعضای خانواده افزایش می‌یابد و ژن های مشخصی هنوز دقیقا شناخته نشده‌اند، اما به نظر می‌رسد ترکیبی از ژن‌ها باعث افزایش حساسیت بدن به رشد سلول های اندومتر خارج رحم می‌شوند و این عامل نشان می‌دهد که زمینه خانوادگی ریسک ابتلا را بالا می‌برد، حتی اگر سایر عوامل محیطی یا هورمونی کم باشد.
سیستم ایمنی ضعیف
سیستم ایمنی سالم سلول های اندومتر خارج از رحم را شناسایی و نابود می‌کند و اگر سیستم ایمنی ضعیف یا عملکردش ناقص باشد، این سلول‌ها از بین نمی‌روند و رشد میکنند، نقص ایمنی باعث می‌شود التهاب و واکنش بدن به بافت های غیرطبیعی افزایش می‌یابد و در نتیجه درد، چسبندگی و سایر علائم آندومتریوز شدت پیدا می‌کند، حتی اگر سایر عوامل زمینه‌ای کم‌رنگ باشند.
تبدیل سلول های جنینی یا پوششی
برخی سلول ها در بدن قابلیت تغییر شکل دارند و به سلول هایی شبیه اندومتر تبدیل می‌شوند و این فرآیند، که به آن متاپلازی می‌گویند، در تخمدان، روده یا سایر بخش های لگن رخ می‌دهد و این سلول های جدید هم مانند بافت رحم به هورمون ها حساس هستند و با هر چرخه قاعدگی خونریزی داخلی و التهاب ایجاد میکنند که باعث شکل‌گیری ضایعات آندومتریوز می‌شود.
انتقال سلولی از طریق خون یا لنف
سلول‌های اندومتر می‌توانند از رحم جدا شده و از طریق جریان خون یا سیستم لنفاوی به سایر نقاط بدن منتقل شوند، حتی به اندام‌های دورتر مثل ریه یا مغز. این سلول‌ها همانند اندومتر طبیعی رفتار میکنند، رشد میکنند و با هر چرخه قاعدگی خونریزی داخلی ایجاد میکنند. این نظریه توضیح می‌دهد چرا در برخی موارد ضایعات آندومتریوز در مکان‌های غیرمعمول مشاهده می‌شوند.
عوامل محیطی و هورمونی
سطح بالای استروژن یا مواجهه با مواد شیمیایی محیطی رشد بافت آندومتر خارج رحم را تحریک می‌کند و استروژن سلول های اندومتر را فعال و تکثیر می‌کند و محیط هورمونی نامتعادل باعث افزایش التهاب و درد می‌شود و همچنین برخی مواد شیمیایی مانند دی اکسین‌ها یا ترکیبات صنعتی فعالیت سلول های اندومتر را تغییر می‌دهند و ریسک بروز آندومتریوز را افزایش می‌دهند.
عوامل موثر بر روی آندومتریوز
عوامل مؤثر بر ایجاد و پیشرفت این بیماری عبارت‌اند از:
۱. سابقه خانوادگی آندومتریوز خطر ابتلا را افزایش می‌دهد.
۲. استروژن، هورمون اصلی تحریک کننده رشد بافت آندومتریوز است و عدم تعادل هورمونی یا سطوح بالای استروژن به پیشرفت بیماری کمک می‌کند.
۳. سیستم ایمنی ضعیف
۴. قاعدگی های طولانی، کوتاه شدن سیکل قاعدگی یا شروع زودهنگام قاعدگی با افزایش خطر آندومتریوز مرتبط هستند.
۵. مصرف زیاد چربی های ناسالم، سیگار کشیدن و فعالیت بدنی کم
۶. استرس و عوامل روانی
آندومتریوز در چه مکان هایی رشد می کند؟
شایع ترین مکان هایی که درگیر اندومتریوز می‌شوند اجزای داخل لگن است. وهمچنین تخمدان و عضله رحم از مهمترین قسمت هایی هستند که از هجوم این بافت در امان نیستند، اندومتر اگر داخل تخمدان تشکیل شود کیستی به نام اندومتریوما را می سازد و یا اگر در داخل عضله رحم یا همان میومتر باشد اندومتریوزیس را تشکیل می دهد.
چه افرادی بیشتر در معرض ابتلا به آندومتریوز هستند؟
خانم هایی که در سن باروری هستند بیشتر از بقیه در معرض خطر ابتلا به اندومتریوز قرار دارند، زیرا اندومتریوز یک بیماری وابسته به استروژن است و در واقع همانطور که در بافت طبیعی اندومتر استروژن باعث رشد می شود در بافت غیر طبیعی نیز تاثیر می گذارد و موجب رشد غیر طبیعی این بافت می شود، در نتیجه خانم هایی که در سن باروری هستند بیشتر به این بیماری مبتلا می شوند.
- زنانی با سابقه خانوادگی آندومتریوز
- زنانی با قاعدگی های شدید یا کوتاه
- زنانی با سابقه جراحی لگن یا رحم
- زنانی با مشکلات ایمنی یا التهابی
نحوه تشخیص آندومتریوز
این بیماری با وجود یک سری ضایعات با مشخصات مختلف در داخل لگن تشخیص داده می شود و روش تشخیص قطعی این ضایعات در گذشته لاپاراسکوپی بود که البته هزینه بر است و دردسرهایی برای بیمار دارد، از این روش در درمان های شدید تر کمک گرفته می شود که در ادامه به توضیح آن پرداخته ایم، خوشبختانه امروزه با پیشرفت‌هایی که صورت گرفته است تشخیص اندومتریوز راحت‌تر شده است و پزشک در هنگام معاینه لگن با علائمی مواجه می شود که تشخیص آن امکان پذیر است، به عنوان مثال هنگام معاینه لگن احساس پری در لگن میکنند یا در هنگام دوش واژینال به علت سفت شدن رحم بیمار درد شدیدی را احساس می کند.
یا در هنگام معاینه مقعد، ندول هایی در لیگامان های کف لگن مشاهده می‌شود و خوشبختانه با سونوگرافی های داپلر حتی در کسانی که دختر هستند و پرده بکارت دارند و رابطه ای تاکنون نداشته اند، به صورت ترنس لبیا یا ترنس رکتال تشخیص اندومتریوز داده می شود، حتی در بسیاری از موارد گرید اندومتریوز و وسعت درگیری آن نیز مشخص خواهد شد.
لاپاراسکوپی
اما کسانی که با درد مواجه می شوند و به درمان های دارویی پاسخ نمی دهند و یا اگر کیست های عود کننده ای دارند که به درمان های دارویی جواب نمی دهد و بزرگ شده اند، لازم است که یک مداخله ای برای آنها انجام شود و لاپاراسکوپی یکی از بهترین روش های درمان نیز است، در واقع لاپاراسکوپی نوعی از روش درمانی جراحی بوده که به واسطه آن بیمار بدون اینکه درد و دوره نقاهت طولانی داشته باشد به درد و چسبندگی کمتری دچار می شود.
منبع: Dhull et al., Advanced Healthcare Materials, ۲۰۲۶؛ Washington State University.
#اندومتریوز #پزشکی #علمی #داروسازی
