اولین موشک بالستیک ضد کشتی جهان، ساخت ایران

گفته میشودکه اولین موشک بالستیک ضد کشتی جهان را ایران ساخته است هدف گیری کشتی های متحرک از راه دور بسیار مشکل است مگر اینکه با جنگنده هوایی مورد هدف قراربگیرند.

توسعه فناوری موشکی ایران طی دهه‌های گذشته، حاصل مجموعه‌ای از فعالیت‌های تحقیقاتی، مهندسی و صنعتی بوده است که از مهندسی معکوس سامانه‌های وارداتی آغاز شد و به طراحی و توسعه نسل‌های جدید موشک‌های بالستیک و سامانه‌های هدایت پیشرفته انجامید. در این مسیر، شهید حسن طهرانی‌مقدم از چهره‌های محوری در سازمان‌دهی فعالیت‌های تحقیقاتی و توسعه زیرساخت‌های فنی به شمار می‌رفت.

آغاز خودکفایی با مهندسی معکوس موشک تندر ۶۹

یکی از مراحل مهم در شکل‌گیری توانمندی موشکی ایران، بررسی و مهندسی معکوس موشک چینی بی‌۶۱۰ بود که در ایران با عنوان تندر ۶۹ شناخته می‌شد. این موشک بردی در حدود ۱۵۰ کیلومتر داشت و افزایش برد آن به ۱۸۰ کیلومتر، به یکی از اهداف اولیه فعالیت‌های تحقیقاتی تبدیل شد.

در سال ۱۳۷۳، پروژه‌ای با عنوان «ذوالفقار ۷۳» با هدف دستیابی به دانش فنی سامانه هدایت و کنترل این موشک آغاز شد. نبود مستندات نرم‌افزاری، یکی از مهم‌ترین موانع پیش روی این پروژه بود. بررسی حافظه رایانه پرواز و بازیابی نرم‌افزار ذخیره‌شده در حافظه برنامه‌پذیر، امکان شناخت ساختار برنامه و الگوریتم‌های هدایت و کنترل را فراهم کرد.

این فعالیت‌ها به استخراج و تحلیل کدهای نرم‌افزاری و دستیابی به شناخت دقیق‌تری از سامانه رایانه پرواز انجامید. محدودیت شدید حافظه رایانه‌های آن دوره نیز شرایط را پیچیده‌تر می‌کرد؛ با وجود این، پروژه پس از چند مرحله آزمایش ناموفق و اعمال اصلاحات فنی، به نتیجه رسید.

در نهایت، آزمایش موفق موشک با برد هدف‌گذاری‌شده ۱۸۰ کیلومتر، نقطه عطفی در دستیابی به دانش هدایت و کنترل موشک‌های بالستیک محسوب شد. تجربه حاصل از این پروژه بعدها در توسعه خانواده موشک‌های فاتح و سامانه‌های مرتبط مورد استفاده قرار گرفت.

شکل‌گیری ایده موشک بالستیک ضد اهداف دریایی

در ادامه این پیشرفت‌ها، از سال‌های ۱۳۷۴ و ۱۳۷۵ ایده توسعه موشک بالستیک با قابلیت درگیری با اهداف متحرک دریایی مطرح شد. این طرح که با عنوان «پروژه قدر» شناخته می‌شد، با هدف ایجاد توانمندی مقابله با اهداف دریایی و عبور از محدودیت‌های سامانه‌های متعارف موشکی مورد توجه قرار گرفت.

در آن زمان، توسعه سامانه‌ای که بتواند اهداف متحرک دریایی را شناسایی و تعقیب کند، مستلزم دستیابی به فناوری‌های جدید در حوزه پردازش تصویر، سامانه‌های اپتیکی و هدایت هوشمند بود. این موضوع در شرایطی دنبال می‌شد که تجربه داخلی در زمینه طراحی و توسعه کاوشگرهای اپتیکی برای چنین کاربردهایی محدود بود.

یکی از مسیرهای تحقیقاتی برای دستیابی به این دانش، توسعه سامانه‌های کنترل و رهگیری تصویری بود. در همین چارچوب، پروژه‌هایی برای ارتقای سامانه کنترل توپ‌های ضدهوایی ۵۷ میلی‌متری و استفاده از تجهیزات اپتیکی در آن‌ها اجرا شد. همکاری با متخصصان بخش خصوصی نیز زمینه انتقال دانش پردازش تصویر و توسعه سامانه‌های رهگیری را فراهم کرد.

بهره‌گیری از فناوری اپتیکی موشک ماوریک

یکی دیگر از مراحل این روند تحقیقاتی، بررسی سامانه جست‌وجوگر اپتیکی موشک هوا به زمین ماوریک بود. این سامانه به دلیل برخورداری از دوربین و تجهیزات تثبیت تصویر، می‌توانست منبعی برای مطالعه فناوری‌های موردنیاز در پروژه‌های جدید باشد.

بررسی تجهیزات اپتیکی این موشک، شناخت بیشتری از نحوه انتقال تصویر و عملکرد سامانه‌های تصویربرداری فراهم کرد. با این حال، محدودیت میدان دید و شرایط خاص عملکرد تجهیزات، از جمله چالش‌هایی بود که در مراحل آزمایشی آشکار شد.

این تجربه نشان داد که توسعه سامانه‌های اپتیکی برای کاربردهای پرسرعت، تنها به دستیابی به دوربین و تجهیزات تصویربرداری محدود نمی‌شود و مقاومت قطعات در برابر حرارت، فشار و شرایط محیطی نیز اهمیت اساسی دارد.

انتقال آزمایش‌ها از چابهار به دریاچه ارومیه

آزمایش‌های اولیه پروژه در سواحل چابهار و مناطق جنوبی کشور انجام شد، اما شرایط نامساعد دریایی و حرکت اهداف شناور بر اثر امواج، مشکلاتی در اجرای آزمایش‌ها ایجاد کرد. به همین دلیل، دریاچه ارومیه به‌عنوان محیطی آرام‌تر برای ادامه آزمایش‌های تحقیقاتی انتخاب شد.

در مراحل نخست آزمایش در این دریاچه نیز محدودیت‌های سامانه اپتیکی مانع دستیابی به نتیجه مطلوب شد. پس از بررسی مشکلات و انجام اصلاحات لازم، آزمایش‌ها در یک دوره تحقیقاتی طولانی‌تر ادامه یافت.

سرانجام، در یکی از مراحل آزمایشی، موشک توانست هدف شناور مستقر در دریاچه را شناسایی کند و به آن اصابت کند. این رویداد در روایت‌های مربوط به تاریخ توسعه موشکی ایران، به‌عنوان نقطه عطفی در دستیابی به فناوری موشک‌های بالستیک با قابلیت درگیری با اهداف دریایی معرفی شده است.

تجربه حاصل از این پروژه بعدها در توسعه سامانه‌های موشکی دیگر مورد استفاده قرار گرفت و زمینه شکل‌گیری نسل‌هایی از موشک‌های بالستیک ضدکشتی را فراهم کرد.

توسعه خانواده فاتح و تغییر در طراحی سامانه‌های هدایت

هم‌زمان با این تحولات، پروژه‌های دیگری نیز برای ارتقای طراحی موشک‌های بالستیک دنبال شد. یکی از ویژگی‌های مطرح در موشک فاتح ۱۱۰، استفاده از سطوح کنترلی در بخش جلویی بدنه، به‌جای آرایش متداول بالک‌های کنترلی در انتهای موشک بود.

این رویکرد در کنار توسعه سامانه‌های هدایت و کنترل، بخشی از روند تغییرات طراحی در موشک‌های بالستیک ایران محسوب می‌شود. در ادامه، خانواده موشکی فاتح توسعه یافت و نمونه‌هایی همچون خلیج فارس و هرمز نیز در همین مجموعه فناوری معرفی شدند.

تحول در ساخت پرتابگرها و گسترش ظرفیت تولید

توسعه موشک‌ها بدون ایجاد زیرساخت‌های مناسب برای حمل، استقرار و پرتاب آن‌ها امکان‌پذیر نبود. در مراحل اولیه، سامانه پرتاب موشک تندر ۶۹ از چندین خودروی پشتیبانی و تجهیزات مجزا تشکیل می‌شد و آماده‌سازی یک مجموعه عملیاتی به زمان قابل توجهی نیاز داشت.

یکی از اقدامات مهم در این زمینه، تبدیل پرتابگرهای کششی به سامانه‌های متحرک و خودکششی بود. این تغییر علاوه بر کاهش وابستگی به تجهیزات جانبی، امکان تحرک بیشتر سامانه‌های پرتاب را فراهم کرد.

در همین دوره، رویکرد جدیدی در سازمان‌دهی تولید تجهیزات نظامی شکل گرفت که بر استفاده از ظرفیت کارگاه‌ها و مجموعه‌های صنعتی خارج از ساختارهای تولیدی متمرکز بود. این شیوه که از آن با عنوان «تولید بدون کارخانه» یاد می‌شود، امکان افزایش ظرفیت ساخت تجهیزات و کاهش زمان تحویل سفارش‌ها را فراهم می‌کرد.

انتقال دانش فنی به بخش خصوصی و مشارکت مجموعه‌های صنعتی در ساخت پرتابگرها، از دیگر بخش‌های این تحول بود. در برخی پروژه‌ها، تجهیزاتی که تولید آن‌ها در ساختارهای سنتی به زمان طولانی نیاز داشت، با سازمان‌دهی جدید و استفاده از ظرفیت‌های صنعتی موجود، در مدت کوتاه‌تری ساخته و تحویل شدند.

اهمیت استقلال سامانه‌های ناوبری

یکی دیگر از محورهای مهم توسعه فناوری موشکی، دستیابی به سامانه‌های ناوبری مستقل بود. اتکای کامل به سامانه موقعیت‌یابی جهانی می‌تواند در شرایط درگیری نظامی و اختلال در دسترسی به سیگنال‌های ماهواره‌ای، محدودیت‌هایی ایجاد کند.

به همین دلیل، توسعه سامانه‌های ناوبری اینرسیایی از اولویت‌های تحقیقاتی این حوزه قرار گرفت. این سامانه‌ها با استفاده از حسگرهای داخلی، امکان برآورد موقعیت و حرکت را بدون وابستگی مستقیم به سیگنال‌های ماهواره‌ای فراهم می‌کنند.

دستیابی به فناوری ناوبری اینرسیایی دقیق، از جمله بخش‌های مهم تلاش برای کاهش وابستگی به تجهیزات و سامانه‌های خارجی در حوزه هدایت موشکی بود.

چالش‌های فنی نسل‌های جدید

با وجود پیشرفت‌های حاصل‌شده، توسعه موشک‌های بالستیک دوربرد و سامانه‌های اپتیکی همچنان با محدودیت‌های فنی مهمی همراه است. افزایش سرعت و ارتفاع پرواز می‌تواند شرایط حرارتی و فشاری دشواری در مرحله ورود مجدد به جو ایجاد کند.

در چنین شرایطی، مقاومت مواد سازنده بدنه و تجهیزات اپتیکی اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. انتخاب موادی که در برابر دما و فشار بالا مقاومت داشته باشند و هم‌زمان امکان حفظ کیفیت تصویربرداری را فراهم کنند، از جمله چالش‌های مطرح در توسعه این فناوری‌هاست.

روند توسعه فناوری موشکی ایران از مهندسی معکوس سامانه‌های وارداتی تا ایجاد توانمندی‌های داخلی در حوزه هدایت و کنترل، پردازش تصویر، ناوبری و ساخت پرتابگرها، مسیری چندمرحله‌ای و مبتنی بر تجربه‌های تحقیقاتی و صنعتی بوده است.

پروژه‌های تندر ۶۹، ذوالفقار ۷۳ و قدر، در کنار توسعه خانواده فاتح، از مراحل شاخص این روند به شمار می‌روند. در این میان، نقش شهید حسن طهرانی‌مقدم در سازمان‌دهی فعالیت‌های تحقیقاتی، حمایت از نیروهای متخصص و گسترش ظرفیت‌های تولیدی، از بخش‌های برجسته تاریخ توسعه این حوزه محسوب می‌شود.

 

باید میان توانایی ساخت موشک ضدکشتی و توانایی حفاظت از ناوگان دریایی در برابر حمله هوایی و موشکی تفاوت بگذاریم. این دو الزاماً هم‌زمان وجود ندارند. کشوری ممکن است موشک بالستیک ضدکشتی دقیقی داشته باشد، اما نتواند کشتی‌های خود را در برابر حمله گسترده هوایی، شناسایی ماهواره‌ای و جنگ الکترونیک حفظ کند.

همچنین موشک ضدکشتی به‌معنای مصونیت ناوگان نیست؛ این موشک‌ها برای هدف‌گیری شناورها طراحی شده‌اند، نه مقابله با جنگنده‌هایی که به پایگاه‌ها یا شناورهای خودی حمله می‌کنند.

البته اینکه ایران انحصارا این فنآوری را داشته باشد یا زودتر ساخته است باید کمی محتاطانه سخن بگوییم.

کدام کشورها موشک ضدکشتی بالستیک دارند؟

موشکی بالستیک که بتواند یک شناور متحرک را در دریا هدف قرار دهد، مهم‌ترین نمونه شناخته‌شده متعلق به چین است.

چین: موشک‌های «دی‌اف-۲۱دی» و گونه ضدکشتی «دی‌اف-۲۶» را توسعه داده است. گزارش پژوهشی کنگره آمریکا این دو سامانه را دارای قابلیت حمله به شناورهای دریایی در برد زیاد معرفی می‌کند. چین همچنین موشک‌های ضدکشتی دیگری مانند «وای‌جی-۲۱» دارد.

کشورهای دیگری مانند روسیه، هند و آمریکا نیز موشک‌های ضدکشتی پیشرفته دارند، اما نباید همه آن‌ها را در گروه موشک‌های بالستیک ضدکشتی قرار داد؛ بسیاری از این موشک‌ها کروز هستند و مسیر پروازی متفاوتی دارند.

اما یک سوال آمریکا چگونه ناوگان دریایی ایران را منهدم کرد؟

بخش مهمی از حملات با استفاده از قدرت هوایی انجام شد؛ اما پاسخ دقیق این است که آمریکا فقط از جنگنده استفاده نکرد.

نکته مهم این است که کاخ سفید در آوریل ۲۰۲۶ ادعا کرد ۱۵۰ شناور ایرانی در جریان عملیات منهدم شده‌اند و بیش از ۶۰۰ هدف دریایی مورد حمله قرار گرفته است. این آمار، ادعای رسمی دولت آمریکاست و نباید بدون راستی‌آزمایی مستقل، آن را آمار قطعی و نهایی تلقی کرد.

اما دلیل اصلی موفقیت آمریکا فقط قدرت جنگنده‌هایش نبود. چند عامل در کنار هم قرار گرفتند:

حملات پیوسته و گسترده: گزارش کاخ سفید از بیش از ۱۰ هزار سورتی پرواز و بیش از ۱۳ هزار هدف مورد حمله در طول عملیات خبر می‌دهد.

یک نکته مهم درباره موشک‌های ایران

برای اصابت موشک به یک کشتی متحرک، صرف داشتن موشک دقیق کافی نیست. سامانه باید بتواند موقعیت کشتی را شناسایی کند، اطلاعات هدف را به‌موقع دریافت کند و در مرحله نهایی مسیر خود را اصلاح کند.

در مقابل، موشکی که برای هدف‌گیری ناو آمریکایی طراحی شده، نمی‌تواند از ناو ایرانی در برابر حمله یک جنگنده محافظت کند.