استرونژیلوئیدیازیس در ایران؛ اپیدمیولوژی، میزان شیوع، تشخیص و راه‌های پیشگیری

چکیده

استرونژیلوئیدیازیس (Strongyloidiasis) یکی از بیماری‌های انگلی فراموش‌شده است که عامل آن نماتود Strongyloides stercoralis می‌باشد. این انگل برخلاف بسیاری از بیماری‌های انگلی، توسط حشرات منتقل نمی‌شود و آلودگی از طریق تماس مستقیم پوست با خاک آلوده به لاروهای عفونی رخ می‌دهد. توانایی ایجاد خودآلودگی (Autoinfection) باعث می‌شود عفونت سال‌ها یا حتی دهه‌ها در بدن انسان باقی بماند. در ایران، بیماری به‌صورت بومی در برخی استان‌های شمالی، غربی و جنوبی وجود دارد. مرور نظام‌مند مطالعات انجام‌شده در کشور نشان داده است که شیوع کلی بیماری در افراد سالم حدود ۲ درصد و در افراد دارای نقص ایمنی حدود ۴ درصد است، هرچند میزان واقعی احتمالاً بیش از این مقدار است زیرا بسیاری از مبتلایان بدون علامت هستند و روش‌های تشخیصی معمول حساسیت کافی ندارند. تشخیص زودهنگام، درمان با ایورمکتین و رعایت اصول بهداشتی مهم‌ترین راهکارهای کنترل این بیماری محسوب می‌شوند.

---

Abstract

Strongyloidiasis is a neglected soil-transmitted helminth infection caused by the intestinal nematode Strongyloides stercoralis. Unlike many parasitic diseases, it is not transmitted by arthropod vectors but through direct skin contact with soil contaminated with infective third-stage larvae (L3). A unique characteristic of this parasite is its ability to cause autoinfection, allowing the infection to persist in the human host for years or even decades without re-exposure.

Strongyloidiasis is endemic in tropical and subtropical regions worldwide and remains an important public health concern due to its chronic nature, underdiagnosis, and potentially fatal complications in immunocompromised individuals. In Iran, the disease has been reported from several provinces, particularly the humid northern regions such as Gilan, Mazandaran, and Golestan, as well as parts of western and southern Iran. Climatic conditions, agricultural activities, inadequate sanitation, and frequent exposure to contaminated soil contribute to disease transmission.

A systematic review and meta-analysis conducted in Iran estimated an overall prevalence of approximately 2% in the general population and about 4% among immunocompromised individuals. However, the actual prevalence is likely underestimated because many infections are asymptomatic and conventional stool examination methods have limited sensitivity.

Diagnosis relies on stool microscopy, agar plate culture, serological assays, and molecular techniques such as polymerase chain reaction (PCR). Ivermectin is considered the treatment of choice, while preventive measures include improved sanitation, wearing protective footwear, health education, and screening high-risk individuals before initiating immunosuppressive therapy.

Continuous epidemiological surveillance, implementation of sensitive diagnostic methods, and increased awareness among healthcare professionals are essential for improving the detection, prevention, and control of strongyloidiasis in Iran.

Keywords: Strongyloidiasis, Strongyloides stercoralis, Iran, Epidemiology, Prevalence, Soil-transmitted helminth, Ivermectin, Public Health.

مقدمه

بیماری‌های انگلی روده‌ای همچنان یکی از مشکلات مهم بهداشت عمومی در بسیاری از کشورهای جهان به شمار می‌روند. در میان این بیماری‌ها، استرونژیلوئیدیازیس اهمیت ویژه‌ای دارد زیرا برخلاف بیشتر کرم‌های روده‌ای، انگل می‌تواند چرخه زندگی خود را بدون خروج از بدن انسان ادامه دهد. این ویژگی موجب ایجاد عفونت مزمن و گاهی مادام‌العمر می‌شود.

عامل بیماری Strongyloides stercoralis از گروه نماتودها است و در مناطق گرمسیری، نیمه‌گرمسیری و نواحی مرطوب جهان پراکنش دارد. برآورد می‌شود بین ۱۰۰ تا ۳۷۰ میلیون نفر در جهان به این انگل آلوده باشند، اگرچه به دلیل محدودیت روش‌های تشخیصی، تعداد واقعی احتمالاً بیشتر است.

استرونژیلوئیدیازیس در فهرست بیماری‌های گرمسیری فراموش‌شده (Neglected Tropical Diseases) قرار دارد و در کشورهای در حال توسعه، به‌ویژه مناطقی که دفع غیربهداشتی فاضلاب و تماس مستقیم با خاک آلوده رایج است، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. ایران نیز یکی از کشورهای بومی این بیماری محسوب می‌شود.

---

عامل بیماری

عامل بیماری Strongyloides stercoralis کرمی استوانه‌ای و بسیار کوچک از خانواده Strongyloididae است. ماده‌های بالغ در مخاط روده باریک انسان زندگی کرده و تخم‌گذاری می‌کنند. تخم‌ها معمولاً در همان روده باز شده و لاروهای رابدیتی‌فرم ایجاد می‌شوند.

یکی از ویژگی‌های منحصربه‌فرد این انگل، توانایی ادامه چرخه زندگی در بدن میزبان است؛ به همین دلیل فرد ممکن است بدون تماس مجدد با منبع آلودگی، سال‌ها آلوده باقی بماند.

---

چرخه زندگی

چرخه زندگی استرونژیلوئیدس از پیچیده‌ترین چرخه‌های زندگی در میان نماتودهای انسانی است.

لاروهای عفونی مرحله سوم (L3) در خاک مرطوب زندگی می‌کنند. هنگامی که پوست انسان با خاک آلوده تماس پیدا می‌کند، این لاروها از پوست عبور کرده و وارد جریان خون می‌شوند.

پس از ورود به خون، لاروها ابتدا به ریه‌ها رسیده، از دیواره آلوئول عبور کرده و سپس از طریق نای و حلق بلعیده می‌شوند. در نهایت به روده باریک رسیده و به کرم بالغ تبدیل می‌شوند.

در برخی موارد، بخشی از لاروها قبل از خروج از بدن دوباره به فرم عفونی تبدیل شده و مجدداً از دیواره روده یا پوست اطراف مقعد وارد بدن می‌شوند؛ فرآیندی که خودآلودگی نام دارد. این ویژگی مهم‌ترین تفاوت استرونژیلوئیدس با سایر کرم‌های روده‌ای است.

---

راه انتقال

برخلاف تصور برخی افراد، این بیماری ناقل حشره‌ای ندارد و از طریق پشه، کنه یا مگس منتقل نمی‌شود.

راه‌های انتقال عبارت‌اند از:

• راه رفتن با پای برهنه روی خاک آلوده
• تماس کشاورزان و شالیکاران با خاک مرطوب
• دفع غیربهداشتی فاضلاب انسانی
• استفاده از کود انسانی آلوده
• زندگی در مناطق با رطوبت بالا

انتقال مستقیم انسان به انسان بسیار نادر است.

---

وضعیت بیماری در جهان

استرونژیلوئیدیازیس تقریباً در تمام قاره‌ها گزارش شده است اما بیشترین شیوع در مناطق گرم و مرطوب مشاهده می‌شود.

کشورهای جنوب شرق آسیا، آفریقای مرکزی، آمریکای جنوبی و بخش‌هایی از خاورمیانه از مناطق بومی بیماری محسوب می‌شوند.

در کشورهای توسعه‌یافته نیز موارد بیماری عمدتاً در مهاجران، پناهندگان و افرادی که سابقه سفر به مناطق گرمسیری دارند مشاهده می‌شود.

---

وضعیت بیماری در ایران

مطالعات متعدد نشان داده‌اند که ایران یکی از کشورهای دارای کانون‌های بومی استرونژیلوئیدیازیس است.

بیشترین گزارش‌ها از استان‌های زیر منتشر شده‌اند:

• گیلان
• مازندران
• گلستان
• خوزستان
• لرستان
• کرمانشاه
• برخی مناطق استان‌های فارس و بوشهر

رطوبت بالا، بارندگی مناسب، فعالیت‌های کشاورزی و تماس زیاد مردم با خاک از مهم‌ترین عوامل گسترش بیماری در این مناطق محسوب می‌شوند. با این حال، موارد پراکنده از سایر استان‌های کشور نیز گزارش شده است.

---

میزان شیوع در ایران

جامع‌ترین مطالعه انجام‌شده در ایران، مرور نظام‌مند و متاآنالیزی است که ۷۴ مطالعه منتشرشده بین سال‌های ۱۹۹۴ تا ۲۰۲۰ را بررسی کرده است. در این پژوهش، اطلاعات مربوط به بیش از ۲۴۸ هزار نفر مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت.

نتایج نشان داد:

• شیوع کلی در افراد سالم حدود ۲ درصد است.
• شیوع در افراد دارای نقص ایمنی حدود ۴ درصد گزارش شده است.
• در مطالعاتی که از روش‌های حساس‌تر مانند سرولوژی استفاده کرده‌اند، میزان شیوع بیشتر از روش‌های میکروسکوپی بوده است.

این اختلاف نشان می‌دهد که روش‌های تشخیصی رایج احتمالاً بخشی از موارد ابتلا را شناسایی نمی‌کنند و بار واقعی بیماری در ایران بیش از آمار رسمی است.

---

عوامل خطر

افراد زیر بیش از دیگران در معرض ابتلا قرار دارند:

• کشاورزان
• شالیکاران
• باغداران
• کارگران مزارع
• کودکان مناطق روستایی
• افراد دارای نقص ایمنی
• بیماران مبتلا به سرطان
• دریافت‌کنندگان کورتیکواستروئید
• گیرندگان پیوند اعضا
• مبتلایان به HIV/AIDS

در این گروه‌ها خطر بروز سندرم هایپراینفکشن و انتشار گسترده انگل در بدن بسیار بیشتر است و در صورت عدم درمان، مرگ‌ومیر قابل توجهی به همراه دارد.